جنبش دانشجویی

مریم اعسگری 1395/10/12

روز دانشجو، در ایران به ۱۶ ماه آذر اطلاق میشود. این روز، به یاد سه دانشجو (مصطفی بزرگنیا و احمد قندچی هوادار حزب توده ایران و مهدی شریعترضوی هوادار جبهه ملی ایران) که هنگام اعتراض به دیدار رسمی ریچارد نیکسون معاون رئیس جمهور وقت ایالات متحده آمریکا و همچنین از سرگیری روابط ایران با بریتانیا، در تاریخ ۱۶ آذر ۱۳۳۲ (حدود چهار ماه پس از کودتای ۲۸ مرداد همان سال) در دانشگاه تهران کشته شدند، گرامی داشته میشود.

در ده1۳2۰ و اوایل دهه ۱۳۳۰، پس از سقوط حکومت رضاشاه پهلوی و ایجاد فضای بازتر، فعالیتهای سیاسی در بین دانشجویان دانشگاه تهران (تنها موسسه مدرن آموزش عالی آن زمان در ایران) بسیار افزایش یافت. در این دوران حزب توده، از نفوذ بسیاری در بین دانشجویان برخوردار بود چنانکه بنا به گزارشهای مختلف، بیش از نیمی از دانشجویان دانشگاه تهران عضو و یا هوادار این حزب بودند. اما در دوران نخست وزیری محمد مصدق و افزایش محبوبیت جبههٔملی در اوایل دهه ۱۳۳۰، محوریت این حزب در دانشگاه به چالش کشیده شد. پس از وقوع کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، سازمانهای سیاسی تشکیل دهنده جبهه ملی، برای دوره کوتاهی در یک ائتلاف ضعیف، تحت نام نهضت مقاومت ملی به مقاومت سیاسی دست زدند و تظاهراتها و اعتصابهای پراکندهای در پاییز همان سال در دانشگاه تهران و همچنین بازار، از جمله در تاریخ ۱۶ مهر و ۲۱ آبان، در اعتراض به محاکمه مصدق برگزار شد.

چند هفته پس از این وقایع، اعلام شد که روابط ایران و بریتانیا (که در زمان نخست وزیری مصدق قطع شده بود) از سر گرفته خواهد شد و ریچارد نیکسون نایب ریاست جمهوری وقت آمریکا برای دیدار رسمی به ایران خواهد آمد. این موضوع بهانه لازم برای اعتراضات را فراهم کرد و در ۱۶ آذر به سفارش نهضت مقاومت ملی، دانشجویان فعال به سخنرانی در کلاسها پرداختند و ناآرامی تمامی محوطه دانشگاه تهران را فرا گرفت. دولت وقت برای پیشگیری از هرگونه اقدام بعدی تصمیم به سرکوب اعتراضات گرفت. سربازان و نیروهای ویژه ارتشی پس از هجوم به دانشگاه، به کلاسهای درس حمله کرده و صدها دانشجو را بازداشت و زخمی نمودند. نیروهای امنیتی در دانشکده فنی، اقدام به شلیک تیر کردند که موجب مرگ سه دانشجوی این دانشکده به نامهای احمد قندچی، آذر (مهدی) شریعترضوی و مصطفی بزرگنیا شد. فردای آن روز نیکسون به ایران آمد و دکترای افتخاری در رشته حقوق را در دانشگاه تهران که در اشغال مشهود نیروهای

نظامی بود، دریافت کرد. وقایع آذر ۱۳۳۲، نمایانگر واکنش دولت کودتا به فعالیتهای دانشجویی بود و به دنبال آن سرکوب نظاممند تمامی اشکال دیگر مخالفتها، روی داد. ۱۶ آذر، توسط کنفدراسیون دانشجویان ایرانی خارج از کشور که مرکز اجتماع و مباحثه مخالفان حکومت پهلوی در خارج از ایران بود، روز دانشجو نامیده شد.دانشجویان پس از آن، هر سال در این روز اعتصابهای دانشجویی به راه میانداختند و در واقع ۱۶ آذرماه به معیار خوبی برای ارزیابی میزان نفرت از حکومت استبدادی و توانایی و نفوذ مخالفان در بین روشنفکران، تبدیل شد.[این روز از آنزمان، همچنان از اهمیت تاریخی برجستهای در ایران برخوردار بوده است.

مرکز اسناد انقلاب اسلامی درباره جنبشهای دانشجویی تاکنون چند کتاب منتشر کرده است که هر یک به وجهی از وجوه این جنبش در برهههای تاریخ معاصر میپردازد.

1. تاریخ شفاهی جنبش دانشجویی مسلمان نوشته محمدحسن روزی طلب و امیرحسین ثابتی

در مقدمه این کتاب میخوانیم:

جنبش دانشجویی در ایران قدمتی به اندازه عمر دانشگاه و نهاد آموزش عالی دارد و نتیجهی واکنش دانشجویان به مشکلات جامعه و بازتاب دغدغههای آنان در قبال حل معضلات است. از آنجایی که دانشجویان بهعنوان قشر تحصیلکرده و فرهیخته جامعه به مناسبات اقتصادی، سیاسی اجتماعی حاکم بر جامعه حساساند و به علت قرار گرفتن در دوران جوانی و اقتضائات این دوره، آرمانخواهی و عدالتطلبی از مشخصههای ویژه این جنبش شده است که در طول تاریخچه نسبتاً طولانی این جنبش همواره مطرح است.

در دوران حکومت پهلوی بهعلت ممنوع بودن فعالیت نهادهای مدنی، احزاب و گروههای برخاسته از بطن جامعه، جنبش دانشجویی جای خالی این تشکلها و نهادها را پر میکرد و ضمن فعالیت در عرصهی علم و دانشگاه عرصه اجتماع و سیاست را نیز زیر نظر داشت. پس از کودتای 28 مرداد و تعطیلی احزاب و دستگیری و منزویکردن رهبران نهضت ملیشدن نفت، جنبش دانشجویی از معدود جریانهایی بود که در مقابل استبداد و دیکتاتوری حکومت پهلوی ایستاد و پروندهای درخشان از خود بهجای گذاشت، همچنانکه تلفات سنگینی را نیز متحمل شد.

پیروزی انقلاب اسلامی ایران که گام بزرگی در تحقق مردمسالاری دینی در کشور و حاکم شدن اراده مردم بر سرنوشت خویش بود، با پیشگامی جنبش دانشجویی در اکثر حوادث سرنوشتساز پس از انقلاب همراه بود. تسخیر لانهی جاسوسی، انقلاب فرهنگی در دانشگاهها و حضور در جبهههای جنگ تحمیلی و... از اقدامات درخشان جنبش دانشجویی

در دوران بعد از پیروزی انقلاب اسلامی است که آرمانخواهی و عدالتطلبی دو ویژگی اصلی آن است. به هر روی جنبش دانشجویی علیرغم تمامی فراز و نشیبها و دگردیسی در برخی از تشکلهای دانشجویی همچنان ایفای نقش میکند.

این کتاب روایتهای دانشجویان قدیم و فعلی از روند جنبش دانشجویی در برهههای مختلف و میزان تأثیرگذاری آنان در سیر حوادث است.

2. جنبش دانشجویی در ایران از تأسیس تا پیروزی انقلاب اسلامی نوشته علیرضا کریمیان

بی شک یکی از روشهای شناخت یک پدیده، مطالعه و دقت در اجزای به وجود آورنده آن است. البته لازم است که اجزای منفک شده جهت مطالعه، به درستی انتخاب شده باشند. به عبارت دیگر، اجزای انتخاب شده میبایست به بهترین نحو ممکن ما را در شناسایی پدیده به مثابه کل، یاری نمایند. این روش شناسایی هر چند دقیق و یاری رسان محقق است لیکن در مورد پدیده های مربوط به اجتماعات انسانی (مسائل اجتماعی) پیچیده میشود. به عنوان مثال، در تحقیق پیرامون ماهیت پدیده انقلاب اسلامی ایران، مطابق این روش شناسی، اجزای پدیده من جمله عوامل و ریشهها، رهبران، وقایع سیاسی، گروههای مختلف انقلابی و ... قابل شناسایی هستند. به وضوح قابل مشاهده است که تحقیق به این نحو مستلزم شناسایی و مطالعه دهها جزء از اجزای تشکیل دهنده کلیت پدیده اجتماعی است و همین کار تحقیق را مشکل و پیچیده میکند. کتاب «جنبش دانشجویی در ایران» به کوشش علیرضا کریمیان که در سال 1381 توسط مرکز اسناد انقلاب اسلامی در دسترس محققان و علاقمندان به مطالعه انقلاب اسلامی ایران قرار گرفته است، تلاش در راستای بررسی اجزای ساختار پدیده انقلاب اسلامی در ایران است. به زعم نویسنده، «در ایران هر چند دانشجویان و دانشگاهیان در طی چندین دهه نتوانسته اند به لحاظ علمی و فنی به موفقیت چشمگیری در پیشرفت و توسعه این سرزمین دست یابند، لیکن از بعد اجتماعی و سیاسی، دانشگاه از بدو تأسیس همواره از جایگاه و ارزش ویژه ای برخوردار بوده است.»

3. اتحادیه انجمنهای اسلامی دانشجویان خارج از کشور به روایت اسناد تدوین اکبر قاسملو

اتحادیهی انجمنهای اسلامی دانشجویانِ خارج کشور از جمله تشکلهای دانشگاهی بود که بهعنوان پایگاهی برای متحد کردن دانشجویان سالیانه و مناسبتی یا به واسطهی نشریات اتحادیه، ضمن آشنایی بیشتر با آموزههای مکتب اسلام، ذهنیت مناسبی از وضعیت سیاسی نامساعد داخل کشور و همچنین تلاش کشورهای غربی برای عقب نگهداشتن کشورهای اسلامی پیدا میکردند. همچنین این اتحادیه با پیامها و بیانیههای خود به صورت مستمر پیوند خود را با حرکت اصیل امام، علمای مبارز و حوزههای علمیه اعلام میکرد. البته در این میان دور بودن آنها از دسترس ساواک باعث میشد تا دانشجویان با فراغت بیشتری به مبارزات خود ادامه داده و بعضاً برخی دشواریهای مبارزاتی برای نیروهای انقلاب داخل کشور را جبران میکردند. نقطهی عطف فعالیتهای اتحادیهی انجمنهای اسلامی اروپا و آمریکا به هنگام عزیمت امام از نجف به پاریس در ماههای منتهی به انقلاب اسلامی و تلاش آنها در همراهی با نهضت امام محسوب میشود.

4.دانشجویان و گروگانها (تاریخ شفاهی دانشجویان پیرو خط امام) نوشته حسین جودوی

پیروزی انقلاب اسلامی اگر چه نفوذ آمریکا را در ایران تحلیل برد، ولی منجر به زوال کامل قدرت و دخالتهای آن نشد و بقایای عوامل آمریکا در درون مملکت مشغول توطئه بودند؛ بهخصوص اینکه با روی کار آمدن دولت موقت استکبار به آن امیدوارتر شد. در این شرایط دولت موقت که امور کشور را در دست گرفته بود، متأثر از دیدگاه نهضت آزادی که از قضا اکثر اعضای دولت از یاران سابق بازرگان انتخاب شده بودند، چندان به پاکسازی ادارات و استقرار جمهوری اسلامی نمیپرداختند و مطالبات امام و مردم انقلابی برآورده نشده بود.

تساهل دولت بازرگان در برخورد با حرکتهای تجزیهطلبانهی داخلی که کشور را به سوی اغتشاش میبرد و عدم اتخاذ مواضع انقلابی در مقابل استکبار جهانی، دانشجویان مسلمان را بر آن داشت تا با حرکتی انقلابی اعتراض خود را به عملکرد دولت موقت نشان دهند. دانشجویان چند دانشگاه تهران تحت عنوان «دانشجویان پیرو خط امام» لانهی جاسوسی آمریکا را تسخیر کردند و به افشای عملیات این سفارتخانه در قبال انقلاب و نظام اسلامی پرداختند.

این کتاب شامل مصاحبههایی است با چندین تن از دانشجویان پیرو خط امام که هر یک با رجوع به حافظهی خود و فرا خور پرسشهایی که از آنها شده است، به بازگویی حوادث لانه و حال و هوای آن روزها پرداختهاند. علت تسخیر لانهی جاسوسی به دست دانشجویان، ترکیب دانشگاههای شرکتکننده در این واقعه و نحوهی تعامل آنها با همدیگر، برخورد

مسئولان نظام با دانشجویان و حوادث تلخ و شیرینی که در درون لانهی جاسوسی میگذشت در مصاحبه با آنها روشن شده است. مطلب بسیار مهم دیگری که در خلال مصاحبهها به آن اشاره شده طرز عملکرد و موضعگیری برخی از اشخاص است که اتفاقاً بعد از اتمام جریان گروگانگیری در مسئولیتهای مختلف نظام اسلامی بودند و در نحوه انتشار اسناد لانهی جاسوسی دست داشتند.

یرواند آبراهامیان. ایران بین دو انقلاب. ترجمه: احمد گل محمدی، محمدابراهیم فتاحی. چاپ سیزدهم. نشر نی، ۱۳۸۷.

متین عسگری ،افشین. کنفدراسیون، تاریخ جنبش دانشجویان ایرانی در خارج از کشور ۵۷-۱۳۳۲. ترجمه: ارسطو آذری. چاپ دوم. موسسه نشر و پژوهش شیرازه، ۱۳۷۸.

خبرنامه دانشجویان ایران